ဝီႇၶီႇၽီးတီးယႃး:Five pillars

တၢင်းၸွႆႈထႅမ် လွင်ႈတႅမ်ႈမႄးထတ်း လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ပိူင်တႅမ် လၵ်းၼမ်း

parameter ၽိတ်းဝႆႉ



ပဝ်ႉမၢႆလူင် ႕ ယိူင်ႈၼႆႉ တၢင်တူဝ်လႆႈ ပိူင်ၵၢၼ် လႄႈ ၶေႃႈၸီႉသင်ႇ ပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ် ဢၼ်တမ်းဝၢင်းဝႆႉ တွၼ်ႈတႃႇ ၵၢၼ်ပရေႃးၵျႅတ်ႉ ဝီႇၶီႇၽီးတီးယႃးတႆး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ဝီႇၶီႇပီးတီးယႃးတႆးၼႆႉ ပဵၼ်ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇသေ ဢဝ်ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ၵူႈပိူင်ပိူင်လႂ် ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ၽိသဵတ်ႇလႂ် ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ ၶွပ်ႈၶူပ်ႇလႂ် မႃးၶွၼ်ႈလုမ်းၵၼ်သေ ႁဵတ်းပဵၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ မူႇလိၵ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ဝီႇၶီႇပီးတီးယႃးၼႆႉ တေလႆႈငၢမ်ႇမႅၼ်ႈ ၸွမ်းၼင်ႇၽႅၼ်ၵၢၼ် no original research သေ တေလႆႈၶတ်းၸႂ် ႁႂ်ႈပဵၼ်တီႈၸင်ႈၶၢမ်ႇလႆႈ လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိၵ်ႈၸိူဝ်းဢၼ် ဢမ်ႇမီး တီႈၵမ်ႉယၼ်မၼ်ႈၼၼ်ႉ တေလႆႈၶၢမ်ႇ တၢင်းမွတ်ႇပႅတ်ႈယူႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ယႃႇပေလိုမ်းသႂ်ႇ တီႈၵမ်ႉတီႈယၼ်ၽိုၼ်ဢိင်။ တၢင်းႁၼ်ထိုင် သုၼ်ႇတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇလႄႈသင် လွင်ႈတၢင်းၽိတ်းၽႅၵ်ႇထဵင်ၵၼ်လႄႈသင်၊ လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈပွင်ႇလႄႈသင်၊ လွင်ႈတၢင်းပိုၼ်ၶၢဝ်ႇၶၢဝ်ႇၽၢဝ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ဝီႇၶီႇပီးတီးယႃး တေဢမ်ႇပၼ်တီႈယူႇၼႆ ၶႂ်ႈၾၢင်ႉသတိပၼ်ဝႆႉယူႇ။ ဝီႇၶီႇပီးတီးယႃးၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ႁူင်းၵၢၼ်ၾိမ်းလိၵ်ႈပေႃႉလိၵ်ႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ဢမ်ႇမီးၶွပ်ႇမီးလႅၼ်သင်၊ ၶႂ်ႈတႅမ်ႈသင်တႅမ်ႈ ၶႂ်ႈႁဵတ်းသင်ႁဵတ်းၼႆၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်ၵဵပ်းႁွမ်တွမ်ဝႆႉ တႃႇတေၸီႉၼႄ ၼႃႈလိၵ်ႈၼႅင်ႈၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ၊ လိၵ်ႈပိုၼ်ၶၢဝ်ႇၵေႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈသေ ဢမ်ႇၵႃး ဢွင်ႈတီႈ ၵဵပ်းႁွမ်ဝႆႉ မူႇလိၵ်ႈ ၽိုၼ်လိၵ်ႈ ၵဝ်ႇၵႄႇၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။ တႃႇၼႃႈၵၢၼ် ၸိူဝ်းဢၼ်လၢတ်ႈမႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၽႅၼ်ၵၢၼ်ပရေႃးၵျႅၵ်ႉ ဢၼ်ငၢႆးၼင်ႇ ဝီႇၶီႇပီးတီးယႃး မီးဝႆႉၶေႃၶေႃယူႇ။
 
လၢႆးတႅမ်ႈ ဝီႇၶီႇပီးတီးယႃးၼႆႉ တေလႆႈပဵၼ် လၢႆးတႅမ်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇၸပ်းၽၢႆႇ (ဢမ်ႇပဵၼ်ၸႂ်ၽၢႆႇလႂ်)ၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ ပွင်ႇဝႃႈ တေလႆႈၶတ်းၸႂ်တႅမ်ႈ ယႃႇပေၵိူင်းႁိူင်ႈ ၽၢႆႇလႂ်။ မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ် တေလႆႈတႅမ်ႈသႂ်ႇပႃး တၢင်းႁၼ်ထိုင် လၢႆလၢႆပိူင်ယူႇ။ တၢင်းႁၼ်ထိုင် ဢၼ်လႂ်ဢၼ်ၼၼ်ႉ တေလႆႈတႅမ်ႈ ၼႄ ႁႂ်ႈတႅၵ်ႇလႅင်း တႅတ်ႈတေႃးလီလီယဝ်ႉ။ ပႅင်ႈၼင်ႇဢၼ်ပဵၼ်လႆႈ ဢၼ်ႁၼ်ၶိုတ်းလႆႈၼၼ်ႉ တေလႆႈတႅမ်ႈတၢင်ႇၼႄ ၸွတ်ႇၸွတ်ႇၸေးၸေး။ ၵူၺ်းၵႃႈ တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းတၢင်းႁၼ်ထိုင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်လႂ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈသေပိူၼ်ႈ၊ ဢၼ်လႂ်လီသေပိူၼ်ႈၼႆတႄႉ တေဢမ်ႇလႆႈၼႄပၼ်။ ၵွပ်ႈၼၼ် လူဝ်ႇပဵၼ် လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ၸင်ႈၶၢမ်ႇလႆႈ တၢင်းထတ်းသၢင်သေ ဢမ်ႇၵႃး တီႈၵမ်ႉတီႈယၼ်မၼ်းၵေႃႈ လူဝ်ႇမၼ်ႈၵိုမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပိူင်လူင်မၼ်း လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ၸၢင်ႈပဵၼ် တီႈထဵင်မေႃးၵၼ်ၼၼ်ႉ ၶႅၼ်းတေလႆးၾၢင်ႉသတိယႂ်ႇယႂ်ႇယူႇ။ သင်ဝႃႈ ပဵၼ်မႃး လွင်ႈထဵင်ၵၼ်ၸိုင် တမ်ႈတီႈ လိၵ်ႈၽိုၼ် ၼၼ်ႉ တေလႆႈမၵ်းမၼ်ႈ ပၼ်ၶေႃႈမၢႆ (disputed) သေ တမ်ႈတီႈ တွၼ်ႈၵၼ်ဢုပ်ႇၵုမ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ တေလႆႈဢဝ် လွၵ်းလၢႆးၵႄႈလိတ်ႈ ၶေႃႈထဵင်ၵၼ်ၼၼ့့််သေ ၵႄႈလိတ်ႈယူႇယဝ်ႉ။
 
ဝီႇၶီႇပီးတီးယႃးတႆးၼႆႉ ပဵၼ်လိၵ်ႈသႅၼ်သမ်ႇလွတ်ႈလႅဝ်း ဢမ်ႇဢဝ်ၵႃႈဢဝ်ႁူဝ်သင်။ ၽႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ မီးသုၼ်ႇမူၼ်ႉမႄးလႆႈယူႇ။ လိၵ်ႈတင်းသဵင်ႈၸိူဝ်း ၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း GNU Free Documentation License (GFDL) သေ တႅမ်ႈသႂ်ႇလႆႈယူႇ။ ဢမ်ႇၼၼ် ဢဝ် link ၵွင်ႉၼႄပၼ် လႆႈယူႇ။ လိၵ်ႈႁွမ်တွမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၽႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ မီးသုၼ်ႇမႄးပၼ်လႆႈယူႇ၊ ၵူၼ်းၵေႃႉလဵဝ် ယိပ်းငမ်ၵုမ်းထိင်းဝႆႉ လိၵ်ႈႁွမ်တွမ် ႁူဝ်လႂ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇတႅမ်ႈဝႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပိူၼ်ႈၸၢင်ႈလႃႈလီႈမႃးၶဝ်ႈမူၼ်ႉမႄးသေ ၸၢင်ႈပိုၼ်ၽႄႈၵႂႃႇ တၢင်ႇတီႈယူႇ။ မိူဝ်ႈလႂ်သေ ဢမ်ႇဝႃႈ လိၵ်ႈဢၼ် ၵႂႃႇယႃႉပၵ်းပိူင်သုၼ်ႇၸဝ်ႈၶွင် (ဢမ်ႇၼၼ်) ဢၼ်ဢမ်ႇငၢမ်ႇမႅၼ်ႈ (GFDL) ၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇလႆႈတႅမ်ႈတၢင်ႇ။
 
တမ်ႈတီႈ ဝီႇၶီႇပီးတီးယႃးၼႆႉ တေလႆႈႁပ်ႉၶၢမ်ႇဢဝ် တၢင်းတိုဝ်းၵမ် ဢၼ်ၵူၼ်းၼမ်ယိုၼ်ႁပ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တင်းၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ တၢင်ႇၵေႃႉၼၼ်ႉ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၵၢင်ၸႂ် ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်သေတႃႉ တေလႆႈၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ် ၼပ်ႉၼပ်ႉယမ်ယမ်ယူႇ။ ဝႆႉၼမ်ႉၸႂ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်တႃႉ။ ငိူင်ႉဝႄႈ လွင်ႈတၢင်းတုမ်ႉတိူဝ်ႉ သုၼ်ႇတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇတႃႉ။ ငိူင်ႉဝႄႈ လွင်ႈ သႄႉသွမ်း လႃႈလီႈလၢတ်ႈလိတ်ႈ တမ်ႈတီႈ ၼိူဝ်ပုၵ်ႉၵူဝ်ႇတႃႉ။ လိူၵ်ႈႁႃဢဝ် ဢၼ်ၵူၼ်းတင်းၼမ် လႆႈၸႂ်ၼၼ်ႉတႃႉ။ ၵဝ်ၵေႃႈ ဢဝ်ၵၢင်ၸႂ်ၵဝ်သေထတ်း မႂ်းၵေႃႈဢဝ်ၵၢင်ၸႂ်မႂ်းသေထတ်းၼႆ ငိူင်ႉဝႄႈ ပွႆးတိုၵ်းထတ်းလိၵ်ႈ (edit wars) တႃႉ။ ႁဵတ်းၸွမ်း ပၵ်းပိူင် three-revert-rule မူဝ်ယႃႇႁႂ်ႈၸမ်ႉ ၼမ်ႉယႃႇႁႂ်ႈၶုၼ်ႇ ႁႂ်ႈလႆႈၸႂ်ဢုၼ်ႇၼင်ႇၵၼ်တႃႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၶုၵ်းၸႂ်လႆႈၶိုၼ်း လွင်ႈဝႃႈ ၼႃႈၵၢၼ်တႃႇတေတႅမ်ႈ ၼႂ်းဝီႇၶီႇပီးတီးယႃး တိုၵ်ႉမီးထႅင်ႈတင်းၼမ်ၼၼ်ႉတႃႉ။ ဝႆႉၸႂ်သိုဝ်ႈယူဝ်းသေ ၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်တႃႉ။ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ပိူၼ်ႈၵေႃႈတေမီး ၼမ်ႉၸႂ်သိုဝ်ႈယူဝ်းသေ ၵပ်းသိုပ်ႇယူႇၼႆတႃႉ။ ဝႆႉၸႂ်ၸိုၼ်ႈသႂ် တႅၵ်ႇလႅင်းတႃႉ။ ႁပ်ႉတွၼ်ႈ ၵူၼ်းမႂ်ႇတႃႉ။
 
ၸွမ်းၼင်ႇ လွင်ႈတၢင်း 5 ပိူင် ဢၼ်လၢတ်ႈမႃးတီႈၼိူဝ်ၼႆႉသေ ဝီႇၶီႇပီးတီးယႃးတႆးၼႆႉ ဢမ်ႇမီး မၢႆမီႈၵပ်ႉၵိၼ်းသင်လူင်လၢင်။ လိၵ်ႈႁွမ်တွမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မႄးထတ်းႁတ်းႁတ်းတႃႉ။ တူၺ်းမၢႆမီႈပေႃႇလၸီႇ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ လွင်ႈထတ်းၼၼ်ႉတႃႉ။ ယႃႇပေဝႆႉၸႂ်ဝႃႈ ၵူဝ်ႁဵတ်းၽိတ်း။ လိၵ်ႈႁွမ်တွမ် မူႇလိၵ်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းမႃးၸိူဝ်းၼႆႉ ၼႂ်းဝီႇၶီႇ သိမ်းပၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ပိၵ်ႉသမ်ႉ ၵႂႃႇၺႃးမွတ်ႇပႅတ်ႈၵေႃႈ ယႃႇပေမႆႈၸႂ်၊ ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇတႅမ်ႈယူႇၼႆႉ ပဵၼ်ပုၼ်ႈတႃႇ ၼေႃႇတႅၼ်းၶိူဝ်းမိူဝ်းၼႃႈၼႆ သတိဢွၼ်ႇဢၼ်ၼႆႉတႄႉ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ယႃႇပေလိုမ်းသေၵမ်း။


တႃႇသိုပ်ႇတူၺ်းထႅင်ႈ

မႄးထတ်း